Por José Luis Carretero Miramar
Texto publicado no libro Anarquismo e organización: apuntes para o territorio galego, editado polo SELG (Seminario de Estudos Libertarios Galego)“E deducimos que a harmonía social terá lugar por medio da posesión común da riqueza e da liberdade completa de acción para os individuos e os grupos”
Ricardo Mella. “A lei do número”.
Nos últimos anos asistimos a unha forte onda de revitalización das loitas obreiras e da acción sindical en todo o mundo.
En Francia producíronse enormes mobilizacións en defensa das pensións públicas e contra a represión policial. Neles destacou o crecente protagonismo dunha nova xeración de militantes do sindicalismo combativo. No Reino Unido produciuse unha vaga de folgas na sanidade, o transporte, o ensino e os servizos municipais que os medios xerais chamaron “o novo inverno do descontento”. Trátase dunha confluencia de movementos de folga masiva e conflitos obreiros que non se producían en Gran Bretaña desde había décadas e que tivo moito que ver coa recente vitoria electoral do Partido Laborista, a primeira en 14 anos.
En Grecia houbo mobilizacións e folgas, en protesta contra unha nova reforma laboral e o proceso de degradación do servizo de transporte público que provocou un brutal accidente de tren no 2023. En Estados Unidos, á crecente organización sindical dos sectores precarios do comercio e servizos, xuntáronse dúas folgas moi visibles: a dos guionistas de Hollywood e a dos traballadores da industria do automóbil, que promoveu unha mobilización sen precedentes nas últimas décadas que rematou cun aumento dos salarios e unha limitada pero real vitoria sindical. En Corea do Sur comezou a primeira folga dos traballadores das fábricas de Samsung en décadas. Na India houbo unha folga xeral seguida por 250 millóns de persoas.
O transporte en Alemaña, os agricultores en Polonia, os obreiros do metal en Galicia e Cádiz, as kellys en España e Francia, as coidadoras de dependentes, o persoal das grandes plataformas do contact center... as mobilizacións obreiras prodúcense por todo o país. Fálase cada vez máis dun “novo sindicalismo”, de “sindicalismo social”, de “biosindicalismo”, de “renovación sindical”, de “confluencia anarcosindicalista” ou do sempiterno, pero actualizado “sindicalismo combativo”. A expansión de novos discursos e prácticas no ámbito sindical acelérase, amplíanse e enriquécense os debates, novos suxeitos obreiros toman a palabra e fórxanse novas alianzas.
Porén, o discurso dominante nas filas do anarcosindicalismo segue a ser o do fatalismo, a falta de expectativas e o sentimento de derrota. Un discurso herdado pola militancia actual das décadas de atonía sindical marcadas polo dominio do neoliberalismo e o colapso xeral das alternativas socialistas tras a caída do muro de Berlín.
É un discurso de derrota que se corresponde cunha situación material real, que o mundo laboral soporta dende hai décadas. As transformacións do mundo produtivo, a aparición das novas tecnoloxías, a estabilización do sindicalismo pactista e a incapacidade dos círculos obreiros para desenvolver un novo pensamento antisistémico amplo e popular xeraron esa ubicua néboa que nos impediu, durante demasiado tempo, ser conscientes das nosas potencialidades e capacidades de transformación.
As estruturas empresariais transformáronse enormemente nas últimas décadas. A estratexia de descentralización produtiva, impulsada polos laboratorios de xestión, consistiu na fragmentación do cadro de persoal mediante deslocalizacións, subcontratacións, a ampliación de novas modalidades de contratación e experimentación con formas de evasión do Dereito do Traballo como os “falsos autónomos”, o traballo migrante ou “formación laboral”.
A subcontratación é unha arma de destrución masiva da resistencia da clase traballadora. Enfronta e fai competir o persoal de distintas empresas. Bloquea toda posible representación e negociación unitaria dos traballadores da cadea de valor. Combinado co uso das formas de contratación máis precarias (antes contratos de obra ou servizo, agora contratos fixos descontinuos e temporais) e coa experimentación empresarial que leva á aparición de modelos de negocio cada vez máis precarizantes (como as empresas multiservizo ou as plataformas dixitais), convértese no mecanismo básico para a continuidade dun modelo produtivo baseado no traballo barato e pouco cualificado que condena ao noso país á atonía industrial e á precariedade masiva.
A descentralización produtiva, xunto coa expansión dos servizos e a crise da industria, impulsaron a precariedade. E a precariedade constitúe un novo elemento de fragmentación da clase traballadora. A intelectualidade do sistema tenta enfrontar á clase traballadora “clásica” e supostamente “privilexiada” cos novos suxeitos precarios, supostamente “abandonados” polo sindicalismo.
Todo isto sucede no marco dunha brutal revolución tecnolóxica que ameaza con deixar sen contido moitos das conquistas obreiras do século pasado. Falamos de teletraballo, Intelixencia Artificial, Big Data aplicado a procesos de selección ou vixilancia nas empresas e automatización de procesos, entre outras novidades das últimas décadas. O traballo tornouse omnipresente e transparente para os xestores de empresas. O dereito á desconexión dixital está baleiro de contido, dende o punto de vista legal, o que pon en dúbida o resultado de varios séculos de loita pola limitación da xornada laboral. As posibilidades de control corporativo (mesmo das actividades extralaborais dos traballadores) fixéronse infinitas, e o dereito á intimidade persoal converteuse nunha pantasma irrecoñecible. O uso intensivo de algoritmos automatizados na organización do traballo impulsa todo tipo de discriminación e ataca os “poros” da xornada laboral, promovendo unha aceleración inhumana do traballo que multiplica os problemas de saúde.
O sindicalismo de concertación, pactista e reformista revelouse como un feixe de estruturas configuradas para canalizar e apagar calquera ofensiva da clase traballadora. Como interlocutor privilexiado da patronal e do goberno, vexeta cooptando os elementos máis despolitizados do sindicalismo e dirixindo a acción sindical cara a unha maraña de legalismo e covardía que o inunda todo en moitos centros de traballo.
A fragmentación do anarcosindicalismo e do sindicalismo combativo permite que o sindicalismo pactista siga sendo maioritario, ao impedir a constitución dun gran bloque sindical alternativo e ao substituír o debate de ideas e a análise colectiva de experiencias reais de loita, cada vez máis necesarias, debido a enfrontamentos persoais e pequenas liortas mesquiñas vinculadas ao “patriotismo organizacional”.
É a hora de propoñer claves eficaces para a reorganización e renovación do anarcosindicalismo. Temos que facer propostas e probalas no mundo real. Reflexionar colectivamente sobre os resultados da súa implantación e buscar vías innovadoras para impulsar a loita de clases, alén do legalismo e da inercia da práctica habitual dos sindicatos pactais. Agora imos indicar algunhas desas posibles propostas:
Para enfrontar a subcontratación e o resto de mecanismos pensados para favorecer a fragmentación da forza de traballo, habería que experimentar con formas de representación e organización conxunta do persoal a nivel da cadea de valor, superando o modelo da sección sindical por empresa. Tentar negociacións a nivel de centro de traballo ou de sector, que abrangan as condicións laborais de contratas, multiservizos ou estudantes-traballadores en prácticas. A dificultade efectiva de impoñer estas medidas experimentais ás empresas non debe empurrarnos á pasividade: debemos responder cunha campaña unitaria decidida de sindicalismo combativo contra a subcontratación e esixir cambios no dereito laboral que permitan recuperar a iniciativa a nivel de empresa e sector .
Ademais, a experiencia dos últimos anos amósanos que para gañar nos sectores máis precarizados, o apoio social da comunidade en xeral é moitas veces decisivo. Isto dota o novo sindicalismo dunha necesaria plasticidade comunitaria e territorial. Temos que facer o traballo de difusión do sindicalismo combativo nos barrios e inserirnos nos movementos sociais e cidadáns, no tecido cultural e vivencial das nosas comunidades. Isto podería verse facilitado pola apertura de Ateneos Sindicais nos barrios obreiros, coa publicación de boletíns locais abertos aos movementos cidadáns, e coa ampliación da formación sindical e laboral aos centros sociais veciñais, bancos de alimentos ou locais municipais ou educativos abertos á comunidade.
Por outra banda, a gran transformación tecnolóxica implica un desafío xigantesco para as organizacións sindicais. Temos que inventar novos dereitos e loitar por acordos e lexislacións sen precedentes. E, para iso, temos que ampliar o coñecemento das novas tecnoloxías entre as nosas filas e dos múltiples efectos inesperados que estas tecnoloxías están a producir. De nada servirá que a “Lei Rider” obrigue ás empresas a entregar ás representacións sindicais os algoritmos que afectan aos traballadores, se estas representacións non saben analizar os devanditos algoritmos nin o que implican as súas decisións automatizadas. Non abonda con garantir que os falsos autónomos das plataformas dixitais se convertan en traballadores por conta allea, tamén é fundamental afondar no coñecemento dos efectos que producen (sobre a saúde, no ritmo de traballo, na organización sindical, na comunidade laboral). vida…) as súas formas automatizadas de organización da actividade produtiva.
Así mesmo, o relevo xeracional debe estar garantido no mundo sindical. O desemprego xuvenil e a precariedade que se fixo habitual nas primeiras etapas da vida adulta provocaron un aumento da idade media da militancia anarcosindicalista. Os lamentos pola “falta de conciencia de clase” dos sectores xuvenís non son máis que outra forma de derrotismo paralizante. A mocidade ten os seus propios códigos culturais e as súas propias plataformas de expresión. Chegar á mocidade e animarlle ao compromiso anarcosindicalista supón ter voz nos seus espazos e establecer mecanismos para que a mocidade teña influencia nos órganos sindicais. Non se trata (só) de facer vídeos en TikTok ou de darlle á propaganda un aspecto máis xuvenil. É necesario darlle voz e espazos á mocidade, orgánicos e culturais, para que delimiten os seus propios problemas e desenvolvan estratexias autónomas para a súa resolución. Un encontro peninsular de mozos anarcosindicalistas ou xornadas específicas sobre precariedade etraballo-formación poderían ser lugares axeitados para impulsar dinámicas de relevo xeracional no anarcosindicalismo.
Outrosí,, é imprescindible ter en conta que a sociedade actual demanda novas liberdades democráticas e un amplo espazo para novas formas de vida que se desenvolvan en comunidades cada vez máis plurais, multiculturais e proliferantes. O noso mundo rompeu todas as costuras das vellas sociedades. A clase traballadora foi sempre plural e variada. Pero o mundo actual multiplicou as formas de vivir e as tribos existentes en calquera espazo social ata un punto sen precedentes. E todas estas novas artes de vida reivindican un espazo propio nunha sociedade que entende a democracia, tamén, como a posibilidade de expresar a radical unicidade de cada persoa e de cada grupo social.
O sindicalismo combativo debe entender que a solidariedade de clase se constrúe desde a defensa do respecto ás diferenzas sexuais, de xénero, de orientación sexual, relixiosas, culturais, etc. O feminismo afirma dereitos democráticos básicos para as mulleres traballadoras e para todes. O sindicato ten que prefigurar unha sociedade socialista libertaria onde se supriman as desigualdades de xénero e se respecte e considere a variabilidade de comportamentos e gustos persoais como parte da riqueza social que todos producimos.
E, sobre todo, que tamén producen es migrantes. Hai que enfrontar as novas tendencias autoritarias da esquerda cunha clara aposta pola unidade da clase traballadora, fronte aos discursos racistas e xenófobos, disfrácense como se disfracen. Camiñamos cara a sociedades envellecidas, obsesionadas coa conservación dos privilexios da clase media e dedicadas á nostalxia dun Estado do Benestar que, de verdade, nunca foi tan universal como nos contaron. Necesitamos a enerxía xuvenil e a creatividade das “razas escuras” para levar a cabo unha transfusión de vida nova nas propostas do comunismo libertario.
Para iso cómpre abrir espazos de participación das persoas migrantes e racializadas nos sindicatos. Darlles voz nos nosos órganos de comunicación. Converter en feitos a nosa solidariedade de clase co traballo precario e en situacións de semiescravitude en sectores como o traballo doméstico, o agrario ou a hostalería. Derivar recursos, dende as grandes seccións sindicais, ata a organización destes sectores. E tamén tratarmos temas relacionados co asesoramento xurídico a persoas migrantes en cuestións de estranxeiría ou en torno a problemáticas de vivenda ou recursos básicos para persoas traballadoras especialmente vulnerables pola súa situación legal en España.
E, por último, cómpre apostar pola confluencia do anarcosindicalismo, como principal corrente do sindicalismo combativo no noso país. Nos últimos anos houbo avances reais neste senso, aínda que non se conseguiu todo o que realmente necesitamos. CNT, CGT e Solidaridad Obrera xa convocan regularmente mobilizacións conxuntas e organizan periódicamente eventos de debate colectivo coa participación das distintas organizacións anarcosindicalistas. Despois do manifesto que deu pé ao proceso de “confluencia” hai máis dun ano, existe unha vía de comunicación permanentemente aberta entre os comités confederais das tres organizacións. Tamén hai convites habituais a persoas dos distintos sindicatos para escribir nos órganos dos demais membros da “confluencia”.
Cómpre profundizar nese proceso e dotalo de contido. Para iso, sería interesante convocar desde a “confluencia”, xunto co resto de sindicatos combativos, un proceso de mobilizacións contra a precariedade. Converter o anarcosindicalismo no ámbito que lidera, polo seu dinamismo e iniciativa, o proceso de reconstrución dun sindicalismo digno dese nome no noso país. Para conseguilo, é fundamental que as “bases” dos nosos sindicatos presionen aos comités para que realicen accións unitarias concretas que xeren un sentimento comunitario e un aumento da capacidade organizativa.
En definitiva, hai que renunciar ao fatalismo. Recuperar o “optimismo intransixente” do que falaba Félix Carrasquer nun dos seus últimos artigos. O anarcosindicalismo sabe que, como escribiu Elisée Reclus, “sempre é a través da solidariedade, da asociación de forzas coordinadas espontáneamente como se consegue todo progreso”. Temos que organizarnos para a acción e reflexionar sobre esta. Aprender sobre o que facemos e imaxinar novos proxectos de transformación. Para iso, habemos ter en conta algúns elementos, que a continuación indicarei brevemente.
En primeiro lugar, que “a mellor forma de convencer a alguén é coas orellas”. Organizar á clase obreira non é salmodiala con verdades supostamente reveladas ou dirixila cara a un suposto “ceo obreiro” que só nós vemos. Hai que escoitar á clase traballadora e abrir espazos para que se exprese e analice os seus problemas reais. O diálogo e a inserción na clase traballadora son a base de todo progreso. O anarcosindicalismo é a autoorganización dos traballadores, non o “catecismo do anarquista”. No diálogo as clases oprimidas e explotadas nomean o seu mundo e comprenden a súa situación. Constrúen as súas propias análises e aventuran solucións colectivas. Dan nome aos seus sufrimentos e desenvolven as súas capacidades. O anarcosindicalismo é un gran proceso de debate obreiro, sen restricións nin sectarismos, ou non é máis que o irmán pequeno, e algo enfadado, do sindicalismo oficial.
Os nosos sindicatos teñen que ser organizacións que aprenden continuamente, promovendo o debate. A teoría e a práctica deben estar estreitamente relacionadas. Teorizarmos sobre a práctica previa e o que facer a continuación. Practicarmos unha visión enriquecida pola teoría desenvolvida. O sindicato debe ser unha gran aula sen muros, conectada directamente coa realidade material e teórica da clase traballadora. A información ten que fluír en todas as direccións, rompendo os tubos xerados por unha comprensión “burocrática” da estrutura organizativa. Cómpre aproveitar e socializar o coñecemento de todas as persoas que entran polas portas dos sindicatos. A acción anarcosindicalista é un proceso de diálogo pedagóxico de masas, que constrúe autonomía e ferramentas para a liberación, na mente e no corazón das persoas explotadas e oprimidas.
Trátase, como dixo Abraham Guillén, de “gañar poboación”. Non é tan importante acumular recursos materiais (locales, cartos, horas sindicais…) como xerar complicidade nunha clase traballadora á que se lle escoita e coa que se loita. Os capitalistas sempre terán máis recursos, por iso son capitalistas. Os sindicatos pactadores sempre serán mellor tratados polos medios de comunicación e pola banca, por iso están dispostos a pactar o que sexa necesario. O anarcosindicalismo sempre será combatido, marxinado, criminalizado, polo sistema. O seu camiño é representar os sufrimentos, desexos e soños das clases populares. Conquista os seus corazóns iluminando as súas maiores esperanzas e axudando a organizar as súas loitas. É a voz e os brazos da clase traballadora.
As contradicións do anarcosindicalismo, os seus problemas e vacilacións, non se van resolver cambiando o nome das cousas. As contradicións só se resolven coa acción. A acción que constrúe o novo mundo na realidade máis alá de todo dogma e de toda salmodia purista. A acción anarcosindicalista.
Deberiamos inscribirnos con lume, na nosa pel e no noso corazón, as seguintes palabras de Salvador Seguí:
“É preciso que a xente loite, porque quen non loita non vive; a auga encharcada corrómpese; é preciso que corra, que forme regatos e ríos; o río é unha cousa viva, a lagoa é unha cousa morta. As ideas, como o sangue, han de estar sempre en circulación”.